ایلان ماسک می‌گوید «تا سال ۲۰۳۶ پول دیگر اهمیتی نخواهد داشت» زیرا رباتیک و هوش مصنوعی بازارهای جهانی را فرا می‌گیرند

ماسک این پیش‌بینی را در جریان یک مصاحبه طولانی با Economist با سردبیر این نشریه، زَنی مینتون بدوز، مطرح کرد؛ مصاحبه‌ای که در گیگافکتوری تگزاس ضبط شد و اواخر ژوئیه ۲۰۲۶ به‌عنوان بخشی از مجموعه Insider این رسانه منتشر شد.

ماسک گفت: «شما پول می‌خواهید برای غذا، مسکن، حمل‌ونقل، سرگرمی. اگر این‌ها آن‌قدر فراوان باشد، در آن صورت پول را برای چه می‌خواهید؟»

او تورم‌زدایی را به‌جای تورم پیش‌بینی کرد و استدلال کرد با آنکه ربات‌ها و هوش مصنوعی تولید را به دست می‌گیرند، خروجی از عرضه پول پیشی خواهد گرفت. او همچنین پیشنهاد داد دولت‌ها می‌توانند وقتی کالاها به اندازه کافی فراوان شدند، به‌سادگی برای شهروندان چک صادر کنند.

پیش‌بینی‌ای با پیشینه

ماسک پیش‌تر هم نسخه‌هایی از این ایده را مطرح کرده است. او در گفت‌وگوهای گذشته با کارآفرین پیتر دیاماندیس، از جایگزین شدن «درآمد بالای همگانی» به‌جای درآمد پایه، اختیاری شدن کار، و از دست رفتن اهمیت پول در پیِ پیشی گرفتن هوش مصنوعی و ربات‌های انسان‌نما از نیازهای انسانی سخن گفته است.

ماسک به رمان‌های «فرهنگ» (Culture) اثر آیِن ام. بنکس به‌عنوان الگویی برای اینکه آینده مثبتِ هوش مصنوعی چگونه به نظر می‌رسد اشاره کرده است. در آن کتاب‌ها، هوش‌های ماشینی پیشرفته‌ای به نام Minds تولید و لجستیک را مدیریت می‌کنند، شهروندان هیچ کمبود مادی ندارند، و پول بیشتر به‌عنوان نشانه فقر تلقی می‌شود تا یک ابزار. اسپیس‌ایکس نام کشتی‌های پهپادی خود را از روی شناورهای همین مجموعه انتخاب می‌کند.

دیاماندیس سال‌هاست از طریق بنیاد XPRIZE استدلالی مشابه درباره فراوانی را پیش می‌برد. او می‌گوید جهش‌های نمایی در انرژی، محاسبات، رباتیک و تولید، هزینه بسیاری از کالاها را به سمت هزینه مواد اولیه و برق سوق خواهد داد.

فناوران دیگری نیز بخش‌هایی از همین نگاه را شریک‌اند. مصطفی سلیمان درباره «تأمین همگانیِ پایه» مبتنی بر فراوانیِ هوش صحبت کرده است. سم آلتمن در حالی که سامانه‌های هوش مصنوعی می‌سازد که می‌تواند انتقال‌های گسترده را ضروری کند، آزمایش‌های درآمد پایه را تأمین مالی کرده است. پیش‌بینی‌های تکینگی ری کُرزویل نیز مدت‌هاست فرض می‌کنند که پس از شتاب گرفتن محاسبات، فراوانی مشابهی پدید می‌آید.

اقتصاددانان درباره زمان‌بندی تردید دارند

همه این دیدگاه را نمی‌پذیرند که هوش مصنوعی چنین کارهایی انجام خواهد داد و نیز تاریخ ۲۰۳۶ را. اقتصاددانانِ مؤسسه American Institute for Economic Research و نویسندگان The Daily Economy استدلال می‌کنند کمیابی از بین نمی‌رود وقتی ربات‌ها کالاهای فیزیکی را ارزان می‌کنند. فقط جابه‌جا می‌شود. خانه‌ای با منظره مشخص، یک صندلی در مدرسه‌ای برتر، یا توجهِ افرادِ پرتقاضا کمیاب می‌ماند، فارغ از اینکه کالاهای تولیدی چقدر ارزان شوند. پول، یا چیزی شبیه آن، همچنان دسترسی به آن چیزها را سهمیه‌بندی می‌کند.

منتقدان همچنین پرسش‌های حکمرانی را مطرح کرده‌اند. اگر تعداد کمی شرکت مالک ربات‌ها و زیرساخت انرژیِ تأمین‌کننده آن‌ها باشند، توزیعِ فراوانیِ حاصل به‌طور خودکار اتفاق نمی‌افتد. ارزش‌گذاری خودِ تسلا، که بخشی از آن بر جاه‌طلبی‌های ربات Optimus بنا شده، همچنان به سرمایه‌گذارانی وابسته است که انتظار بازدهی دارند؛ بازدهی‌ای که به همان واحد پولی پرداخت می‌شود که ماسک می‌گوید به‌زودی اهمیت کمتری خواهد داشت.

اقتصاددانان تایلر کوئن و نوآ اسمیت به مزیت نسبی به‌عنوان عامل محدودکننده اشاره کرده‌اند. حتی در جهانی که هوش مصنوعی در بیشتر کارها از انسان بهتر عمل می‌کند، مردم ممکن است همچنان در جاهایی دستمزد بگیرند که ورودیِ کمیاب «حضور انسانی»، قضاوت، یا پاسخگویی است. دسترسی به انرژی، زمین برای مراکز داده و کارخانه‌های ربات، و سرعتی که نهادها می‌توانند جابه‌جایی نیروی کار را جذب کنند، ممکن است به محدودیت‌های واقعی تبدیل شوند، نه خودِ هوشِ ماشین‌ها.

چرا اهمیت دارد

این پیش‌بینی در زمانی مطرح می‌شود که دولت‌ها، سرمایه‌گذاران و کارکنان از همین حالا درگیرِ این هستند که هوش مصنوعی و اتوماسیون با چه سرعتی در اقتصاد پیش می‌روند. اگر ماسک حتی تا حدی درست بگوید، به این سمت اشاره دارد:

• کاهش قیمت کالاها و خدماتی که به تولید خودکار گره خورده‌اند
• افزایش فشار بر دولت‌ها برای تأمین مالی انتقال‌های درآمدیِ گسترده
• تغییر در اینکه کمیابی و ارزش کجا متمرکز می‌شود؛ به سمت انرژی، زمین و توجه به‌جای کالاهای تولیدی

ماسک پذیرفته است که این گذار «پرنوسان» خواهد بود و می‌تواند با فشار اجتماعی همراه شود، زیرا مشاغل سریع‌تر از آنکه نقش‌های جدید جایگزینشان شوند از بین می‌روند. این پذیرش به آنچه موج‌های قبلی اتوماسیون عملاً رقم زده‌اند نزدیک‌تر است: دستاوردهای نابرابر، اختلال واقعی، و نهادهایی که زیر فشار ناچار به سازگاری می‌شوند، نه یک گذار تمیز به فراوانی برای همه به‌طور هم‌زمان.

پول به‌عنوان راهی برای هماهنگ کردن مصالحه‌ها تحت شرایط کمیابی عمل می‌کند. ربات‌هایی که خانه سرهم می‌کنند یا سرگرمی تولید می‌کنند، هر منبع کمیابی را حذف نمی‌کنند. انرژی، زمین، قدرت سیاسی، و نوآوری واقعی محدود می‌مانند. هر سامانه‌ای که آن‌ها را تخصیص دهد، همچنان به یک سیگنال قیمت‌گذاری نیاز خواهد داشت، چه نامش پول باشد چه نباشد.

دهه آینده آزمون خواهد کرد که کدام محدودیت‌ها واقعاً پابرجا می‌مانند. پیش‌بینی ماسک پرسش‌های واقعی را مطرح می‌کند درباره اینکه وقتی ماشین‌ها بتوانند بیش از نیاز مردم تولید کنند چه اتفاقی می‌افتد. اینکه پاسخ تا سال ۲۰۳۶ از راه برسد یا نه، و اینکه نقش پول را حذف کند یا صرفاً شکل آن را تغییر دهد، هنوز یک شرط‌بندیِ باز است.